"Ik stel het uit tot het laatst."

Ik stel heel veel uit. Als ik het op het laatste moment doe, dan doe ik het tenminste. Dat werkt voor mij prima, ik haal er prima cijfers mee. Dus waarom zou ik plannen?  

Waarom stellen mensen dingen uit?

Iedereen reageert heel sterk op directe beloning. Dingen die je meteen belonen doe je als vanzelf vaker. Uitstellen heeft daar alles mee te maken. Je beloont jezelf direct door de leuke dingen die je voor het uitstellen terugkrijgt: Plezier tijdens het TV-kijken, gamen, computeren, lekker kletsen, iets lekkers eten. Wat je uitstelt zijn altijd dingen die je niet zo leuk vindt. Bijvoorbeeld een werkstuk maken, Engelse woordjes leren of wiskundesommen maken. De beloning voor dát werk komt ook pas veel later , in de vorm van een (rapport)cijfer of een diploma. Geen wonder dus, dat veel mensen vervelende dingen wel eens uitstellen.

Soorten uitstel

Of je dingen graag of vaak uitstelt of niet, hangt van veel dingen af. Het heeft ook met je karakter te maken, zoals je verderop zult lezen. Er zijn twee groepen uitstellers:

1. Bewust uitstellen: "thrillseeking"

Veel mensen houden van de kick van het risico. In het Engels noemen ze dit ook wel thrillseeking . Hoe jonger je bent, hoe sterker je dat gevoel hebt. In de puberteit is het vaak sterk aanwezig: je wilt de grenzen van je kunnen ontdekken. Als je op het laatste moment iets moet doen, zoek je dat op, bouw je een spanningsgevoel op, je adrenaline stijgt, zoals in een heel thriller. Nú moet het! Het mag nu niet meer misgaan. Zou het me lukken? En als het dan weer eens lukt geeft dat een enorm goed en een bijna triomfantelijk gevoel: een sterke, directe beloning dus.

Dit moedigt je ook aan om het de volgende keer weer te doen. Vergelijk het met oversteken op straat op het laatste moment als er veel verkeer is. Je weet dat het gevaarlijk is, maar je wilt ook genieten van de spannende gevoelens vooraf en de beloning die het achteraf meteen oplevert. En je wilt natuurlijk niet staan wachten. Uitstel is hier een bewuste keuze: Je weet wát je uitstelt tot het laatste moment.

2. De onvrijwillige uitstellers

Er zijn ook mensen die niet perse voor die kick van het laatste moment gaan. Sterker nog: Zij zouden graag alles op tijd doen, daar voelen ze zich prettig bij. Ze stellen eigenlijk niet bewust iets uit, het overkomt ze  omdat ze moeite hebben met het "managen" van alles wat er moet gebeuren. Soms (of vaak) moeten ze iets even laten liggen omdat ze andere dingen anders niet op tijd af krijgen.

Het gaat dus om dingen als weten wat er moet gebeuren, inschatten hoeveel dat is, hoe moeilijk of makkelijk dat is, hoeveel tijd dat gaat kosten, wanneer je het gaat doen, hoe je er voor zorgt dat je ook echt aan de slag gaat, aan het werk zien te blijven enzovoort enzovoort.

Wanneer gaat het mis?

De bewuste uitstellers...

... gaan voor de kick, zoals je hierboven al kon lezen. Maar het vreet emotionele energie om jezelf zo "gek te maken". En als je midden in de nacht een werkstuk moet afmaken omdat het niet anders kan, de volgende dag "brak" op school zit, tijdens je hockeytraining 's middags niks waard bent en 's avonds vroeg in slaap valt, terwijl je eigenlijk nog die toets moest leren... enzovoort. Dan is de lol er op dat moment af.

Een ander nadeel is: je zit niet lekker in je vel tijdens het uitstellen. Je zit wel te gamen of gezellig te MSN-en met vrienden, maar eigenlijk moet je heel andere dingen doen in die tijd.

Of je dupeert een ander, als je in een groepje moet samenwerken en een ander heeft jouw deel van het werk nodig. 

Je weet van jezelf dat je het werk op het laatste moment zit af te raffelen. Dat is geen probleem als het eenvoudige dingen zijn, maar meestal lijdt de kwaliteit er onder: Je "vliegt" langs de lesstof, neemt de inhoud minder diep in je op. 

Bewust uitstellen betekent dus ook dat héél goed moet kunnen inschatten wat je precies uitstelt. En vooral: hoe lang die klus gaat duren. En hoe moeilijk het is. Dat is makkelijk bij routineklussen: dingen die je vaak moet doen. Je weet precies hoeveel tijd ze gaan kosten, wat de te verwachten problemen zijn. Moeilijker wordt het bij nieuwe dingen. En op school krijg je juist veel nieuwe dingen voor je neus. Als je tegen iets aanloopt wat veel moeilijker blijkt te zijn of veel langer blijkt te duren dan je dacht kom je in de problemen: Je hebt het dan ècht niet af of niet begrepen (of allebei natuurlijk).

De een reageert daar kalm op en probeert te redden, wat er te redden valt. De ander schiet in de stress. Veel mensen kunnen wel een tijdje tegen dit soort stress. Anderen krijgen lichamelijke en geestelijke klachten: hoofdpijn, buikpijn, angstgevoelens, niet tot rust kunnen komen: Ze worden er letterlijk ziek van.

De onvrijwillige uitstellers...

....lopen regelmatig tegen vervelende verrassingen en teleurstellingen aan. Telkens weer als ze het goed planden en vol goede wil aan de slag zijn blijkt dat ze iets al af of geleerd moesten hebben, komen ze toch weer niet uit met de tijd enzovoort. Het geeft je zelfvertrouwen elk keer weer een klap als je moet denken: Waarom overkomt me dit nu weer, ik doe toch zo mijn best?  Ook hier kun je in het uiterste geval letterlijk ziek van worden.

TIPS NODIG? In beide gevallen: Als je dit soort dingen herkent en je bent er niet gelukkig mee, overleg met je mentor! Je bent niet opeens een "patiënt" als je dat doet. Het zijn lastige dingen, waar ook veel volwassenen (ja, ook leraren) wel eens mee vastlopen! Je mentor kan je helpen om dingen goed te leren inschatten, om overzicht te krijgen, om je werk- en studiehouding te verbeteren.

Nu 1 snoepje of straks 2? - wat plannen oplevert

Plannen is eigenlijk ook een vorm van uitstellen: het uitstellen van leuke dingen naar latere momenten. Het kunnen omgaan met een uitgestelde beloning. Wat levert dat eigenlijk op, behalve dat het zo verstandig klinkt?

Het beroemde snoepjes-experiment met jonge kinderen (ik geloof een jaar of 6 oud) blijkt een goede voorspelling te zijn voor de vraag hoe iemand zal worden. Een groep jonge kinderen kreeg de volgende keuze voorgelegd: "Je mag kiezen: Je kan nu meteen 1 snoepje krijgen. Of je wacht een uur, dan krijg je 2 snoepjes ". De kinderen die zeiden dat ze een uur konden wachten bleken in grote meerderheid op latere leeftijd mensen te zijn die vooruit konden kijken, geduld hadden, realistisch waren, succes hadden. De kinderen die meteen het snoepje wilden bleken daar meer moeite mee te hebben.

Dit komt omdat over ingewikkelde dingen in het leven vaak en goed nagedacht moet worden en daar is tijd en dus geduld voor nodig. Dat betekent dat leukere dingen dan even moeten wachten. Een brug bouw je niet door zomaar te beginnen met wat staal en wat gereedschap. En een ziekenhuis draait ook niet goed als iedereen doet wat hij of zij op dat moment het leukste vindt. Dat soort klussen moeten gepland worden.